Hatice Sultan Yalısı

İstanbul Boğazı’nın Avrupa yakasında, Beşiktaş ilçesine bağlı Ortaköy semtinde bulunan Hatice Sultan Yalısı, görkemli beyaz cephesiyle daha uzaktan bakıldığında bile hemen dikkat çekicidir. Yanı başındaki ünlü Ortaköy Camii (Büyük Mecidiye Camii) ile birlikte Boğaz siluetinde eski ile yeniyi buluşturan etkileyici bir tablo oluşturmaktadır. 15 Temmuz Şehitler Köprüsü’nün (eski Boğaziçi Köprüsü) tam ayağında yükselen bu tarihî yalı, modern İstanbul manzarası içinde geçmişin zarif izlerini sergiliyor. Geçmişte çıkan yangınlar nedeniyle Ortaköy civarındaki benzer köşklerin çoğu yok olmuşken, Hatice Sultan Yalısı günümüzde ayakta kalabilen tek “Hanım Sultan” yalısı olmasıyla da ayrı bir değer taşımaktadır.

Hatice Sultan Yalısı'nın Tarihi

Hatice Sultan Yalısı’nın hikâyesi 19. yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun ihtişamlı fakat çalkantılı döneminde başlıyor. Sultan II. Abdülhamid, tahttan indirilen amcası Sultan V. Murad’ın kızlarına destek olmak amacıyla Ortaköy sahilinde iki gösterişli yalı inşa ettirmiştir. Bu yalıların biri V. Murad’ın kızı Hatice Sultan için yaklaşık 1890–1900 yılları arasında dönemin saray mimarları Balyan Ailesi tarafından ampir (Empire) üslupta yaptırıldı. Yalı, 1901 yılında Hatice Sultan’ın Ali Vasıf Paşa ile evliliği üzerine prenses için değerli bir düğün hediyesi oldu.

Fakat 1904 yılı başlarında saray çevresini sarsan bir skandal bu yalıya da yansımıştır. Sultan II. Abdülhamid’in damadı (kızı Naime Sultan’ın eşi) Kemaleddin Paşa’nın, komşu yalıda yaşayan yeğeni Hatice Sultan ile gizli bir aşk ilişkisi ortaya çıktı. Bu yasak ilişki Abdülhamid’i öfkelendirdi; Sultan, kızı Naime’yi hemen boşatarak damadını askerî unvanlarından men edip Bursa’ya sürdü. Hatice Sultan da bir süre yalısında adeta ev hapsine mahkûm edildi. Olayın ardından Hatice Sultan’ın eşi Ali Vasıf Paşa prensesi boşadı ve ortadan kayboldu. Böylece bu görkemli sahil sarayı, genç prenses için bir müddet “altın kafes”e dönüştü.

Mart 1924’te Osmanlı Hanedanı’nın ülke dışına sürgün edilmesiyle Hatice Sultan çok sevdiği yalısını terk etmek zorunda kaldı. Prenses, sürgün yıllarını Lübnan’da geçirdi ve 1938’de Beyrut’ta yoksulluk içinde vefat etti. Sahipsiz kalan Hatice Sultan Yalısı ise Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarından itibaren kamusal hizmetlere tahsis edildi. Bir süre Darüleytam (yetimler yurdu) olarak kullanılan yapı, sonraki yıllarda Gazi Osman Paşa İlkokulu adıyla ilkokul olarak hizmet verdi. 1950’lerde Ortaköy sahil yolunun genişletilmesi çalışmaları sırasında yalının yol tarafındaki bazı ek binaları yıkıldı; deniz cephesindeki bahçesi ise önemli ölçüde daraldı. Bu müdahaleler ve yıllar içindeki ihmaller sonucu köşk bir dönem oldukça yıpranmış bir görünüm aldı.

Yalının kaderindeki bir diğer büyük değişim 1972 yılında gerçekleşti. Bu tarihte Hatice Sultan Yalısı, İstanbul Yüzme İhtisas Kulübü’ne tahsis edilerek bir spor tesisine dönüştürüldü. Tarihî yapının bahçesine Boğaz’a nazır büyük bir açık yüzme havuzu inşa edilirken, yalı da kulüp binası ve sosyal tesis olarak kullanılmaya başlandı. Her ne kadar bu alışılmadık kullanım kültürel mirasın asıl amacı dışında değerlendirilmesi anlamına gelse de, en azından yapının fiziksel olarak ayakta kalmasına katkı sağlamıştır. Öte yandan eklenen betonarme unsurlar ve bakım eksikliği, yalının özgün ihtişamını gölgeledi. 2006’da kulüple yapılan kira sözleşmesi uzatılmayınca, 35 yıl aralıksız hizmet veren kulüp yalıdan çıkarıldı ve yapı bir süre boş kalarak atıl duruma düştü.

2000’li yıllarda Hatice Sultan Yalısı yeniden gündeme geldi. 2009’da yapılan bir ihaleyle Türk Hava Yolları’nın iştiraki olan bir turizm firması, bakımsız durumdaki Hatice Sultan ve bitişiğindeki Fehime Sultan yalılarını uzun süreliğine kiraladı. Amaç, harap durumdaki her iki yalıyı da aslına uygun biçimde restore edip lüks bir butik otele dönüştürmekti. Proje bürokratik engeller nedeniyle yıllarca ilerleyemedi ancak sonunda Eylül 2022’de alınan bir kararla yalıların mülkiyeti İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nden Hazine’ye devredildi. Böylece hukuki engeller aşılınca kapsamlı restorasyon çalışmaları hız kazandı. Nitekim 2024 itibarıyla restorasyonun büyük ölçüde tamamlandığı ve yan yana konumlanan Hatice Sultan Yalısı ile komşu Fehime Sultan Yalısı’nın yakın zamanda butik otel olarak kapılarını açacağı duyurulmuştur. Yüzyılı aşkın bir geçmişi geride bırakan bu nadide yalı, böylece macerasında yeni bir bölüme geçerek İstanbul turizmine kazandırılmak üzere parlak bir geleceğe doğru ilerlemektedir.

Hatice Sultan Yalısı'nın Mimarisi

Hatice Sultan Yalısı, geleneksel Osmanlı konut mimarisi ile Batılı üslup detaylarını harmanlayan etkileyici bir tasarıma sahiptir. Yapı, zemin katı yığma kâgir (taş/tuğla) üzerine inşa edilmiş olup üstündeki iki ana kat ve çatı katı tamamen ahşaptır. Yalıda harem ve selamlık olmak üzere iki ayrı yaşam bölümü bulunur ve bu bölümler iç koridorlarla birbirine bağlanmıştır. Plan şeması genel hatlarıyla geleneksel Osmanlı sahil konutu düzenine dayansa da cephe tasarımında dönemin Batı etkisi belirgin şekilde görülür. Dış cephe, ampir (Empire) üslubun izlerini taşıyan sütun ve süslemelerle bezeli olup simetriye önem veren bir anlayışla düzenlenmiştir. Deniz cephesindeki geniş pencereler ve çıkmalar (cumba), Boğaz manzarasına açılırken yapıya zarif bir hareketlilik kazandırır. Beyaza boyalı ahşap cephe, hemen yanında yükselen Ortaköy Camii’nin taş cephesiyle kontrast oluşturarak bölgenin siluetine ayrı bir güzellik katmaktadır. Tüm bu özellikleriyle Hatice Sultan Yalısı, 19. yüzyıl sonu Osmanlı mimarisinin zarafetini ve batılılaşma etkisini yansıtan önemli bir yapıt olarak dikkat çekmektedir.

Hatice Sultan Yalısı'nı Yatla Keşif

Boğaz’ın büyüleyici güzelliğini keşfetmenin en keyifli yollarından biri, Boğazda yat kiralama hizmetiyle özel bir tekne turuna çıkmaktır. Özellikle gün batımında Boğaz sularında süzülürken, Ortaköy kıyısında beliren Hatice Sultan Yalısı’nın silueti insana adeta zamanda yolculuk yaptırır. Denizden bakıldığında yalının ince mimari detayları ve ihtişamı, karadan görüldüğünden çok daha çarpıcı bir şekilde ortaya çıkar. Kalabalıktan uzakta, özgürce rotanızı belirleyebildiğiniz bir yat turu sayesinde kıyı şeridindeki Osmanlı yalılarını ve saraylarını yakından görme imkânı bulursunuz. Boğaz boyunca sıralanan tüm tarihî yapılar peş peşe gözünüzün önünden akıp giderken Hatice Sultan Yalısı da hemen yanı başındaki Fehime Sultan Yalısı ile birlikte tüm zarafetiyle sizi selamlayacaktır. Bu eşsiz deneyim, İstanbul’un hem tarihî mirasını hem de doğal güzelliğini iliklerinize kadar hissettirirken, kendi yatınızla Boğaz’da gezi yapmanın sağladığı huzur ve özgürlük duygusu unutulmaz anılar biriktirmenizi sağlar. İster özel bir kutlama için olsun, ister sadece şehrin güzelliklerini farklı bir açıdan keşfetmek için, denizden Boğaz’ı seyretmenin ayrıcalığı İstanbul ziyaretinizin en özel anlarından biri olacaktır.